Cassettecultuur? De meeste mensen zien het cassettebandje gewoon als een muziekdrager. Net zoals de elpee of cd, maar dan van slechte kwaliteit, en zeker geen cultuur. Wat velen echter niet (meer) weten is dat de waarde van het bandje toch écht anders is. Meer nog dan recente innovaties als de iPod, Napster en Spotify heeft het cassettebandje de muziekgeschiedenis geëmancipeerd.
Gesteund door Podiumkunst.net hebben Muziekweb.nl, Allard Pierson, Concertzender en Diggin’ Demos een deel van hun collectie en passie voor muziekgeschiedenis bijeengebracht om Nederland kennis te laten maken met dit vergeten muzikale erfgoed!
Nederlands-Belgische uitvinding
De compacte muziekcassette werd tussen 1961 en 1963 ontwikkeld door het team van Nederlander Lou Ottens, met o.a. Gilbert Mestdagh, in de Philipsfabriek te Hasselt (België). De eerste generatie cassettebandjes en de daarbij horende spelers waren van een lage kwaliteit en mono. Puur bedoeld voor het opnemen van de stem. Met de jaren werd de kwaliteit steeds meer verbeterd en eind jaren zeventig werd het zelfs mogelijk én betaalbaar om thuis of in het oefenhok – op meerdere sporen en in stereo – muziek op te nemen en deze te kopiëren.
Muziekwereld op z’n kop
Tot die jaren bepaalden radio en commerciële platenlabels hoe je naar muziek luisterde en wélke muziek je – wanneer – kon horen. Maar met de opkomst van de recorders en muziekcassettes konden muzikanten voor het eerst helemaal zélf bepalen welke muziek ze de wereld wilden laten horen. Dat zijn we Do It Yourself (DIY) gaan noemen. Het had ook zijn effect op luisteraars. Zij kwamen niet alleen met meer (alternatieve) muziek in contact; ook zij konden ineens alles zelf bepalen. Muziek opnemen van de radio, een eigen mixtape maken en weggeven. Een normale muziekliefhebber kon zo zélf smaakmaker zijn!
Cassettecultuur
De meeste (groepen) muzikanten, die DIY gingen opnemen, maakten zogenaamde demotapes. Zij hadden de droom opgepikt te worden door muziekpodia of platenlabels. Een speciale stroming kunstzinnige muzikanten werkte vanuit de huiskamer en noemde zich hometaper of zelftaper; voorlopers van de hedendaagse producers. De distributie van hun muziek via nieuwe kanalen – juist helemaal los van de bestaande platenlabels en meestal in hele kleine oplagen – stuwde de scene op tot een heuse ‘cassettecultuur’. Men wisselde muziek met elkaar uit via wereldwijde postnetwerken, richtte kleine cassettelabels op en er verschenen zelfs speciale winkels geënt op deze uiterst creatieve en levendige stroming. De muziek van deze scene begeeft zich in het experimentele spectrum tussen avant-garde en popmuziek en benut volop de mogelijkheden van nieuwe elektronische apparatuur en instrumenten, zoals de synthesizer.
De Radiola Improvisatie Salon
Een belangrijke katalysator voor de Nederlandse cassettecultuur was De Radiola Improvisatie Salon: een VPRO-radioprogramma van Fluxus kunstenaar Willem de Ridder. Tussen 1978 en 1984 nodigde hij zijn toehoorders uit om cassettes in te sturen met muziek en improvisaties. De ingezonden tapes werden vooraf niet beluisterd. Het radiopubliek kon horen dat De Ridder de post live in de uitzending opende en ongehoord afspeelde! Elke vorm van selectie, censuur of persoonlijke smaak was dus uitgesloten. Hij snapte – lang voordat Facebook en Tik Tok dat principe begonnen te exploiteren – dat het aanbieden van een platform creativiteit uitlokt. De scheidslijn tussen muziekconsument en -producent werd er nog meer door vervaagd
De Poolse cultuurhistoricus Antoni Michnik schrijft over De Radiola Improvisatie Salon (Glissando, 2014): “The program became a space for those who created experimental music at home to find out about each other’s existence: for the hometaping scene to come into being, a program that united the dispersed bedrooms was necessary. The arrival of the tape made it possible for people like De Ridder to give voice to the audience, to change the relation between the listener and the host, and to increase the interactive aspect of the radio.”
Andere aanjagers
Hoewel het dus meer en meer om het netwerk en de muzikanten zélf draaide, zijn er – naast Radiola, de Staalplaat winkel in Amsterdam en cassettelabels als Exart, Trumpett, Ding Dong en Kubus Kassettes – nog een paar speciale aanjagers te benoemen. Ook dancepionier Eddy de Clercq bood mensen zonder onderscheid een eigen podium en combineerde de DIY-geest met democratische programmering. In nachtclub De Koer (een voorloper van de Roxy) organiseerde hij regelmatig “De Zelfkant Van De Cassette”1,2 : een avond waarbij bezoekers werden uitgenodigd om eigengemaakte demo’s, gedichten, geluidscollages of gewoon favoriete muziek te laten horen.
Dolby-rubriek
Oscar Smit recenseerde tot in 1986 uitgebreid over cassettes in het muziekblad Vinyl. Zijn rubriek Dolby maakte de obscure zelftapers bekend bij een iets groter publiek. Het overzicht van labels in de dertiende editie van Vinyl (april 1982), inspireerde Frans de Waard om jaarlijks een cassettecatalogus samen te stellen en te verspreiden. Het maakte hem – muzikant, schrijver, labeleigenaar en medewerker in Staalplaat – tot één van de sleutelfiguren in de Nederlandse cassettecultuur.
Heb jij uitzendingen van De Radiola Improvisatie Salon bewaard? Was jij een zelftaper en heb je een verhaal te vertellen? Of heb je cassettes waar je niets meer mee doet en die liggen te verstoffen? Neem contact op! Wij zorgen ervoor dat deze tapes en opnames goed worden bewaard en hun verdiende plekje krijgen in de muziekgeschiedenis.